Odrzucenie spadku jest czynnością prawną spadkobiercy, który składa jednostronne oświadczenie woli o odrzuceniu praw i obowiązków wchodzących w skład spadku. Potrzeba skorzystania z tej instytucji zachodzi najczęściej wtedy, kiedy wiemy, że spadkodawca pozostawił po sobie długi przewyższające wartość aktywów spadkowych. 

W przypadku małoletnich polskie prawo przewiduje procedurę odrzucenia spadku w imieniu dziecka przez jego przedstawicieli ustawowych – najczęściej rodziców lub opiekunów prawnych. W tej sytuacji należy zwrócić szczególną uwagę na wszystkie czynności i ich kolejność, gdyż pominięcie niektórych kroków może prowadzić do nieskutecznego odrzucenia spadku, a w konsekwencji do oddziedziczenia długów spadkodawcy. 

W pierwszej kolejności należy złożyć wniosek do właściwego miejscowo względem dziecka sądu rejonowego, aby uzyskać zgodę na odrzucenie spadku. W postępowaniu należy wykazać, że przyjęcie spadku przez dziecko jest nieopłacalne i ryzykowne. Ten proces zostanie znacznie skrócony, jeżeli wniosek zostanie dobrze uargumentowany – należy wykazać dowody, które będą wskazywały na zakres zadłużenia spadkodawcy, np. informacje o toczących się egzekucjach lub umowy kredytowe. Jeżeli sąd uzna za zasadne odrzucenie spadku, wyda postanowienie zezwalające. 

Po zmianach kodeksu rodzinnego i opiekuńczego z listopada 2023 r., zgodnie z art. 101 § 4 k.r.o., zgoda sądu nie jest wymagana w przypadkach, gdy:

dziecko dziedziczy spadek wskutek odrzucenia spadku przez rodzica,
oboje rodzice, posiadający władzę rodzicielską, zgadzają się na odrzucenie spadku,
spadek odrzucany jest przez innych zstępnych tych samych rodziców.

W przypadku braku wspólnej zgody rodziców małoletniego lub gdy spadku nie odrzucają inni zstępni rodziców (np. dorosłe rodzeństwo), zgoda sądu nadal będzie wymagana. Co istotne, zgoda sądu będzie obowiązkowa, kiedy dziecko zostało powołane do spadku w pierwszej kolejności, czyli nie dziedziczy wskutek odrzucenia spadku przez rodziców. 

Zmianie kodeksu rodzinnego i opiekuńczego towarzyszyła zmiana kodeksu postępowania cywilnego. Nowy art. 641 § 31 k.p.c. zawiera elementy, które rodzic musi zawrzeć w oświadczeniu o odrzuceniu spadku w przypadku, gdy zgoda sądu nie jest wymagana. Oświadcza on wyżej wspomniane warunki, czyli informacje o zakresie przysługującej mu władzy rodzicielskiej, wyrażeniu zgody drugiego rodzica, uprzednim odrzuceniu spadku przez którekolwiek z rodziców oraz odrzuceniu spadku przez innych zstępnych rodziców tego dziecka. Oświadczenie jest składane pod rygorem odpowiedzialności karnej. 

Po uzyskaniu zgody sądu rodzinnego na odrzucenie spadku w imieniu dziecka należy odrębnie złożyć oświadczenie o odrzuceniu spadku w postępowaniu o stwierdzenie nabycia spadku. Należy pamiętać, aby złożyć oświadczenie o odrzuceniu spadku u notariusza lub w sądzie w terminie 6 miesięcy od dowiedzenia się o powołaniu do dziedziczenia – w przypadku dzieci, które dziedziczą wskutek odrzucenia spadku przez rodzica, termin będzie liczony od dnia odrzucenia spadku przez rodziców. Jeżeli wymagana jest zgoda sądu, termin ten ulega zawieszeniu na czas postępowania. 

Jakie są konsekwencje niezłożenia oświadczenia o odrzuceniu spadku? 

Tego zagadnienia dotyczyło postanowienie Sądu Najwyższego z 10 kwietnia 2025 r. (sygn. akt: CSK 136/25). Dotyczyło ono sytuacji, kiedy rodzice dwóch małoletnich córek nie złożyli w wymaganym terminie oświadczenia o odrzuceniu spadku. Kiedy zorientowali się o swoim będzie, złożyli wniosek do sądu o zatwierdzenie uchylenia się od skutków niezłożenia tego oświadczenia w terminie. Sąd w Łodzi wniosek uchylił, czego skutkiem było nabycie spadku przez dzieci. Pełnomocnik rodziców w skardze kasacyjnej podniósł, że błędne przekonanie rodziców co do procedury można uznać za błąd istotny, co uzasadnia jego naprawienie.

Sąd Najwyższy nie przychylił się do argumentacji pełnomocnika rodziców. Uznał, że nie był to błąd, ale lekkomyślność. Niezłożenie przez rodziców oświadczenia o odrzuceniu spadku zostało uznane za przejaw niewystarczającej staranności. Brak fachowej wiedzy prawniczej nie wyklucza staranności działań. Sąd stwierdził, że skoro rodzice mieli świadomość potrzeby uzyskania zgody sądu na odrzucenie spadku, mogli zgłębić tę materię dokładniej i skutecznie odrzucić spadek w imieniu córek. 

W tym samym postanowieniu Sąd Najwyższy zwrócił uwagę na kodeksową ochronę spadkobiercy. Przywołał art. 1015 § 2 kodeksu cywilnego, który stanowi, że niezłożenie w terminie oświadczenia o odrzuceniu spadku skutkuje jego przyjęciem z dobrodziejstwem inwentarza. Oznacza to, że spadkobierca przyjmuje całą przypadającą mu część spadku wraz z długami, jednak odpowiada za nie do wysokości odziedziczonego majątku. Warto jednak zaznaczyć, że procedura rozliczenia się z wierzycielami zmarłego może okazać się długa i żmudna, a ze spadku może zostać niewiele albo nic. 


Agnieszka Hajdukiewicz
radca prawny
www.kancelariahajdukiewicz.com
tel.: 0048 504 078 866