W 2025 r. minęła 80. rocznica opublikowania pierwszej książki o losach tych hipopotamowatych istot, które tak naprawdę są trollami. Ich przygody, mimo upływu czasu, nadal bawią i uczą dzieci, a w dorosłych wywołują nutę nostalgii. Na czym polega sekret ich popularności?

MAMA MUMINKÓW

Przyjacielski Muminek, opiekuńcza, mądra i serdeczna Mama Muminka, nieco roztargniony, ale kochający swoją rodzinę Tatuś Muminka, najlepszy przyjaciel Muminka, czyli niezależny Włóczykij, pełna energii i niedająca sobie w kaszę dmuchać Mała Mi, urocza Panna Migotka, nieustannie coś kolekcjonujący Paszczak, tajemnicza i wzbudzająca strach Buka, która w rzeczywistości tęskni za ciepłem – to najbardziej znane postaci z muminkowego świata. Kto jest ich „mamą”?

Autorką cyklu o Muminkach była Tove Jansson, fińska pisarka, malarka, ilustratorka i rysowniczka szwedzkiego pochodzenia. Wywodziła się z artystycznej rodziny: ojciec był rzeźbiarzem, matka graficzką i ilustratorką, jeden młodszy brat fotografem, a drugi autorem tekstów oraz rysownikiem komiksowym. Tove od dzieciństwa uwielbiała rysować. Już jako nastolatka publikowała swoje ilustracje w różnych magazynach. Na przestrzeni 24 lat stworzyła ponad 500 karykatur i przeszło 100 obrazków na okładki czasopism. Studiowała sztukę w Sztokholmie, a w rysunku kształciła się w Helsinkach. Edukację uzupełniła w Państwowej Wyższej Szkole Sztuk Pięknych w Paryżu. W 1933 r. wystawiła swój pierwszy obraz. W tym samym roku wydała pod pseudonimem pierwszą książkę z własnymi ilustracjami.

NARODZINY MUMINKÓW

Prototypem Muminków były Snorki, stworzenia podobne do Muminków, które wystąpiły na ilustracjach Jansson w jednym z czasopism na początku lat 40. XX w. Podczas wojny radziecko-fińskiej (1939–1940) Tove zaczęła pisać pierwszą (jak się później okazało) książkę z większego cyklu pt. „Małe trolle i duża powódź”. Książka ta, wydana w 1945 r., odzwierciedlała rzeczywistość milionów przesiedleńców szukających schronienia. Podobno miała być dla Jansson pocieszeniem w trudnych wojennych chwilach. 

W trakcie swej wyprawy Mama Muminka i Muminek szukają zaginionego Tatusia Muminka, ale także nowego domu. Historia rozgrywa się później w okolicy, która zostanie w końcu nazwana Doliną Muminków. Stoi tam wysoki niebieski dom – radosne miejsce, w którym każdy jest mile widziany niezależnie od tego, kim jest i kiedy się zjawi. Dom Muminków jest symbolem bezpieczeństwa, schronienia i poczucia przynależności. Te ponadczasowe potrzeby są równie prawdziwe dzisiaj, jak i 80 lat temu. 

Co ciekawe, książka nie wzbudziła większego zainteresowania wśród czytelników. Dopiero po dwóch kolejnych częściach: „Komecie nad Doliną Muminków” i „W Dolinie Muminków” uznano Jansson za obiecującą autorkę, a jej nazwisko stało się znane w Finlandii i w Szwecji. Zaczęła współpracować z dziennikiem „Ny Tid”, gdzie co tydzień publikowała kolejne odcinki komiksu „Muminek i koniec świata”. W sumie stworzyła 22 muminkowe komiksy, niekiedy z bratem Larsem, ten zaś pracował dalej samodzielnie i tak powstały kolejne 52 komiksy. 

Tove Jansson nie poświęciła się całkowicie pisaniu i ilustrowaniu książek i komiksów. Pierwsze miejsce w jej sercu zajmowało malarstwo, jednak zdobyta popularność pchała ją w kierunku tworzenia książek o trollach. W kolejnych latach wychodziły następne części serii, które ugruntowały jej rosnącą popularność także w innych krajach. Serię dziewięciu książek o Muminkach zakończyła wydana w 1970 r. „Dolina Muminków w listopadzie”. Następnie autorka skupiła się na twórczości kierowanej do dorosłych, pisząc intymne powieści i opowiadania o relacjach międzyludzkich. Twórczość ta nigdy nie zdobyła jednak takiej popularności jak historie pisane dla dzieci.

SKĄD TAKI SUKCES?

Książki te zostały przełożone na ponad 30 języków i wydane w milionach egzemplarzy. Doczekały się wersji teatralnych, filmowych, radiowych, telewizyjnych… Skąd taka popularność? W muminkowych historiach przeważają ciepłe, rodzinne i przyjacielskie relacje. Występujące postaci mają różne cechy charakteru, dlatego każdy czytelnik znajdzie kogoś, z kim może się utożsamić. Bohaterowie doświadczają całego wachlarza emocji i dają sobie przyzwolenia na ich okazywanie. Historie o Muminkach to opowieści uniwersalne. Sięgając po nie w wieku dorosłym, można odkryć zupełnie nowe treści. Zachowana jest równowaga między światem dorosłych i światem dzieci. Dzięki temu opowieści o sympatycznych trollach mieszkających w spokojnej dolinie są idealną rodzinną lekturą.

Unikatowa atmosfera świata przedstawionego, bezpośredni i humorystyczny język, unikanie moralizatorstwa oraz ilustracje autorki to składniki sukcesu. W cyklu doszukiwano się nawiązań do Biblii oraz inspiracji książkami takimi jak „Alicja w Krainie Czarów” L. Carrolla, seria o Tarzanie E.R. Burroughsa czy „Przypadki Robinsona Kruzoe” D. Defoe. Autorka przez pewien czas pozostawała w związku z fińskim filozofem Atosem Wirtanenem, miała też styczność z takimi dziełami jak np. „Zmierzch Zachodu” O. Spanglera, co stanowiło podwaliny dla refleksji zawartych w opowieściach o Muminkach.

MUZEUM MUMINKÓW I PARK ROZRYWKI

W 1986 r. Tove Jansson wraz ze swoją partnerką Tuulikki Pietilä przekazały Muzeum Sztuki w Tampere kolekcję 1009 rysunków i obrazów, a także 38 trójwymiarowych dioram. Początkowo kolekcja była prezentowana w tymże muzeum obok szkiców i ilustracji książkowych Jansson. W latach 1987–2016 zbiory te znajdowały się w piwnicach gmachu biblioteki miejskiej w Tampere w małym muzeum Muumilaakso. Następnie zostały przeniesione do Muumimuseo, czyli do Muzeum Muminków. W zbiorach znajdują się oryginalne ilustracje Jansson oraz wiele niepublikowanych szkiców i rysunków, w sumie ponad 700 dzieł autorki. Ponadto w muzeum wystawionych jest 41 trójwymiarowych dioram, zbudowanych przez Tuulikki Pietilę, Penttiego Eistolę i Tove Jansson, w tym makieta domu Muminków. Charakterystyczny pomnik Muminka stoi obecnie przed biblioteką miejską w Tampere.

Jeżeli ktoś chciałby poczuć atmosferę Doliny Muminków – zobaczyć ich dom i inne budynki oraz spotkać przechadzające się bajkowe postaci – koniecznie musi się wybrać na fińską wyspę Kailo w pobliżu Naantali (zespół miejski Turku). Znajduje się tam Muumimaailma, czyli park rozrywki Świat Muminków. Jest to zdecydowanie jedna z najciekawszych atrakcji rodzinnych Finlandii.

ŚWIĘTOWANIE

W 2025 r. na całym świcie można było uczestniczyć w różny sposób w muminkowych obchodach urodzinowych. Niektóre wydarzenia będą trwały nadal w 2026 r. Oczywiście palmę pierwszeństwa dzierży Muzeum Muminków w Tampere, gdzie zostały przygotowane wystawy specjalne oraz muminkowe przyjęcie urodzinowe. W Brukseli odbyła się parada Muminków ulicami miasta. Przy pięknej, słonecznej pogodzie wydarzenie to zgromadziło ponad 2 tys. osób. Natomiast w Muzeum Filmowym w Łodzi uruchomiono wystawę czasową „Muminki – drzwi zawsze otwarte”, która trwa jeszcze do 29 marca. Jest to pierwsza duża wystawa w Polsce prezentująca świat Doliny Muminków i odzwierciedlająca obecność tych istot w polskiej kulturze – od pierwszych polskich tłumaczeń 60 lat temu po serię filmów animowanych.

W sprzedaży ukazały się specjalne jubileuszowe gadżety, które mogą stać się inspiracją do bożonarodzeniowych prezentów. Oprócz pięknie wydanych książek mamy do wyboru talerze, sztućce, torby na zakupy, poduszki, kubki, notesy, magnesy, ręczniki, koszulki i jeszcze wiele innych przedmiotów okraszonych muminkowym wzorem. Warto wiedzieć, że produkty z oficjalnej strony Moomin.com wspierają akcje charytatywne. 

MĄDROŚĆ MUMINKÓW

Książki o Muminkach słyną z cytatów, które z biegiem lat zaczęły żyć własnym życiem. Moim ulubionym jest ten z części „Zima Muminków”: Wszystko trzeba odkryć samemu. I również przejść przez to zupełnie samemu. Życzę państwu samodzielnego odkrywania tego fikcyjnego świata oraz czerpania z niego siły i nauki o tym, co tak naprawdę jest w życiu ważne!

♥ Właściwie chodzi wyłącznie o to, żeby nie poddać się zmęczeniu, nigdy nie dopuścić do braku zainteresowania, do obojętności, nigdy nie zagubić swej bezcennej ciekawości, bo wtedy człowiek sam sobie pozwala umrzeć. („Podróż z małym bagażem”)

♥ Wszystko staje się trudne, kiedy chce się posiadać różne rzeczy, nosić je ze sobą i mieć je na własność. A ja tylko patrzę na nie, a odchodząc staram się zachować je w pamięci. I w ten sposób unikam noszenia walizek, bo to wcale nie należy do przyjemności. („Kometa nad Doliną Muminków”)

♥ Jutro będzie nowy, długi dzień. Twój własny, od początku do końca. To przecież bardzo przyjemna myśl. („Tatuś Muminka i morze”)

♥ Nie przejmuj się, nie ma tu nic gorszego niż my sami. („Dolina Muminków w listopadzie”)

♥ Mówienie tak bardzo przeszkadza w myśleniu. („Opowiadania z Doliny Muminków”)

Anna Kata