Monumentalna Katedra św. Michała i św. Guduli od ośmiu wieków pozostaje świadkiem wydarzeń religijnych i historycznych miasta i kraju. W 1960 r. odbył się tu ślub króla Belgów Baldwina z hrabiną Fabiolą; w 1993 r. jego uroczysty pogrzeb. Sześć lat później małżeństwo zawarli tu Filip i Matylda. W 1995 r. świątynię odwiedził papież Jan Paweł II – jego relikwie znajdują się w Kaplicy Maes, mieszczącej się za chórem.

Katedra góruje nad historycznym centrum Brukseli i zachwyca architekturą. Jej początki były jednak skromne.

ARCYDZIEŁO BRABANCKIEGO GOTYKU

Cathédrale Saints-Michel-et-Gudule lub Sint-Michiels-en Sint-Goedelekathedraal otrzymała status katedry w 1962 r. Dziś jest klasycznym przykładem gotyku brabanckiego, który zachwyca strzelistością form i subtelną elegancją detali. Jednak historia kościoła sięga IX, a nawet VIII w., kiedy to na wzgórzu Treurenberg wzniesiono kaplicę ku czci św. Michała Archanioła. Od tego czasu świątynia była wielokrotnie przebudowywana, a jej wnętrze zmieniało się wraz z epokami i gustami kolejnych pokoleń.

W XI w. książę Brabancji Lambert II kazał wznieść na tym miejscu romański kościół. W 1047 r. przeniesiono tu relikwie męczennicy św. Guduli – wcześniej znajdowały się w kościele na (wtedy jeszcze) wyspie Saint-Géry. W ten sposób katedra zyskała dwóch świętych patronów: Michała Archanioła i Gudulę – podobnie jak Bruksela.

Na początku XIII w. katedrę poddano renowacji i dodano do niej dwie okrągłe wieże. Okres ten zbiegł się z pojawieniem się stylu gotyckiego w architekturze, który na tym terenie doczekał się własnej nazwy: gotyk brabancki. Katedra jest modelowym przykładem tego stylu, a zwłaszcza jej nawa i transept powstałe w XIV i XV w. Fasada, zwieńczona dwiema wieżami, pochodzi z XV w. 

Z zewnątrz katedra została w całości zbudowana z kamienia pochodzącego z walońskiego kamieniołomu Gobertange, a jej imponujące wieże mierzą 64 m wysokości. Rozetowe okna, typowe dla stylu francuskiego, zastąpiono dużymi oknami w stylu brabanckim. Prezbiterium, zbudowane w tym samym stylu gotyckim, mieści mauzolea książąt Brabancji i arcyksięcia Ernesta Austriackiego.

Obok późnogotyckich kaplic odnajdziemy w katedrze także elementy barokowe, ale i neogotyckie detale dodane podczas XIX-wiecznej restauracji. Szczególną uwagę przyciągają witraże – niektóre z nich to właśnie efekt późniejszych prac, które przywróciły świątyni dawny blask. Katedra słynie także z imponujących organów oraz potężnych dzwonów.

FASADA

Dwie smukłe wieże mogą sprawiać wrażenie niedokończonych, bo brak im typowych dla gotyku strzelistych iglic. Ich projekt przypisuje się Janowi Van Ruysbroeckowi, nadwornemu architektowi Filipa Dobrego. Cztery potężne przypory dzielą fasadę na trzy części, podkreślając wejścia i prowadząc wzrok ku górze. Ten efekt potęgują charakterystyczne gargulce oraz smukłe, bogato zdobione wieżyczki zakończone iglicą, tzw. pinakle, które zdają się niemal „płonąć” w świetle dnia.

Nietypowym rozwiązaniem jest brak klasycznej rozety. Zamiast niej pojawia się duże, ostrołukowe okno w stylu gotyku brabanckiego. To właśnie ono, wraz z oknami bocznymi, nadaje fasadzie lekkości i wpuszcza do wnętrza rozproszone światło. 

Uwagę przyciągają dwie imponujące kaplice dobudowane po obu stronach chóru: północna, z XVI w., oraz południowa, z XVII w. Wyróżniają się tak dużą skalą, że cała budowla sprawia wrażenie, jakby miała aż trzy chóry. 

Monumentalne schody przed katedrą powstały w latach 1702–1707 jako dar miasta Brukseli i początkowo prowadziły do miejskiej promenady wzdłuż murów. W ogrodach przed wejściem znajduje się popiersie króla Baldwina.

WNĘTRZE

Nawa, typowa dla gotyku brabanckiego, wyróżnia się czteropolowymi sklepieniami i masywnymi kolumnami zwieńczonymi kapitelami w kształcie liści kapusty. Kolumny zdobią posągi dwunastu apostołów – obecne pochodzą z XVII w., a zastąpiły te zniszczone w 1566 r. Barokowa ambona (1699 r.) w nawie przedstawia historię Adama i Ewy u podstawy oraz Madonnę z Dzieciątkiem. W transepcie i bocznych nawach znajdują się XVII-wieczne rzeźby i konfesjonały.

Gotycki chór składa się z trzech przęseł i pięciobocznej apsydy. Jest podzielony na trzy poziomy: arkady, tryfory i okna. Po lewej znajduje się Kaplica Najświętszego Sakramentu, mieszcząca skarbiec, a po prawej Kaplica Matki Bożej Wybawienia z barokowym ołtarzem. Za chórem wznosi się barokowa Kaplica Maes z ołtarzem z marmuru i alabastru przedstawiającym Mękę Pańską. Tam też znajdują się relikwie św. Jana Pawła II.

Katedra zachwyca witrażami z XVI–XIX w. Nad głównym wejściem znajduje się witraż z 1528 r., przedstawiający Sąd Ostateczny. To unikat na skalę światową ze względu na rozmiar i położenie przy samym wejściu do budynku. Warto zatrzymać się także przed pozostałymi witrażami, przy czym te w nawach są z XIX w.

Duże organy zawieszono w 2000 r. Mają aż 4300 piszczałek i 63 głosy. Południowa wieża mieści 49-dzwonowy karylion z 1966 r., z którego tylko siedem dzwonów (Fabiola, Maria, Michael, Gudula, Philippe, Astrid, Laurent) jest w użyciu; niektóre noszą imiona członków rodziny królewskiej. W północnej wieży znajduje się dzwon Salvator, odlany w 1638 r.

ŚWIĘCI PATRONI

Katedra w Brukseli nosi imiona dwojga świętych, patronów Miasta Brukseli. Kim byli i dlaczego właśnie im ofiarowano świątynię?

ŚWIĘTY MICHAŁ ARCHANIOŁ

Kult religijny św. Michała istnieje nieprzerwanie od początku chrześcijaństwa, a patronem Brukseli Archanioł Michał pozostaje od czasów średniowiecza. Hebrajskie imię Mika’el znaczy ‘któż jak Bóg’. Według tradycji chrześcijańskiej i żydowskiej, kiedy Szatan zbuntował się przeciwko Bogu i nakłonił do buntu część aniołów, Michał miał wystąpić jako pierwszy przeciwko niemu z okrzykiem: „Któż jak Bóg!”

Archanioł Michał jest w Biblii uważany za obrońcę Ludu Bożego. Wszystkie wzmianki o nim w Starym Testamencie odnoszą się do niego jako walczącego ze smokiem (symbol Szatana), stąd miecz i włócznia w jego wizerunkach. Jego święto obchodzone jest co roku 29 września. W brukselskiej katedrze znajdziemy wiele figur przedstawiających Archanioła Michała. 

ŚWIĘTA GUDULA

Św. Gudula urodziła się około 650 r. w Merchtem, a zmarła w 712 r. w Moorsel w Brabancji, na terenie dzisiejszej Belgii. Nazywana Gudulą z Brukseli lub Gudulą z Moorsel, jest świętą katolicką i prawosławną, której wspomnienie przypada 8 stycznia, w prawdopodobny dzień jej śmierci.

Według biografii z XI w. pt. „Vita Gudilae” autorstwa Onulfa, mnicha z opactwa Hautmont, Gudula pochodziła z możnego rodu – była córką księcia Lotaryngii Witgera i św. Amalbergi. Jej matka podjęła życie zakonne w opactwie Maubeuge. Gudula miała trzy siostry i jednego brata; wszyscy czczeni są jako święci.

Prowadziła wzorowe, bogobojne życie. Spędziła dzieciństwo wśród pobożnych kobiet, ponieważ wychowywała ją jej ciotka i matka chrzestna Gertruda, przełożona opactwa Nivelles, późniejsza święta. Choć Gudula nigdy nie została zakonnicą, to z pewnością otoczenie miało wpływ na jej decyzję, by poświęcić swoje życie Bogu poprzez modlitwę i służbę bliźnim. Po śmierci Gertrudy wróciła do domu w Moorsel, gdzie zasłynęła dobrymi uczynkami i pobożnością. Hojnie rozdawała jałmużnę ubogim i często odwiedzała kościół w Moorsel. Nie zachowały się o niej żadne inne wzmianki.

Została pochowana w Hamme (Flandria Wschodnia), ale jej szczątki przeniesiono później do Kościoła św. Salwatora w pobliżu Moorsel. Następnie, w X w., jej relikwie przeniesiono do Kaplicy św. Gaugeryka w Brukseli. Hrabia Leuven Lambert II założył w 1047 r. kapitułę ku czci św. Guduli, a biskup Gerard I doprowadził do przeniesienia jej relikwii do Kościoła św. Michała Archanioła w Brukseli. Kiedy 6 czerwca 1579 r. świątynia została splądrowana i zdewastowana przez protestanckich Geuzen, szczątki św. Guduli zostały wydobyte i rozproszone. 

ZWIEDZANIE KATEDRY

Katedrę można zwiedzać bezpłatnie: od poniedziałku do piątku od 8.00 do 18.00, w soboty od 8.00 do 17.00 oraz w niedziele od 13.00 do 18.00. Należy się tylko upewnić, że w środku nie odbywa się akurat nabożeństwo. Osoby o ograniczonej sprawności ruchowej powinny się udać do wejścia od strony Place Sainte-Gudule (po prawej stronie, patrząc na katedrę). Wystarczy zadzwonić dzwonkiem, aby ktoś otworzył drzwi.

Niektóre części katedry można zwiedzać za opłatą. Skarbiec (3 euro; dzieci do lat 12 bezpłatnie) mieści się w Kaplicy Najświętszego Sakramentu. Znajduje się tam bogata kolekcja: relikwiarze (zwłaszcza cenny relikwiarz w kształcie krzyża z anglosaską inskrypcją z około 1000 r.), monstrancje, kielichy, szaty liturgiczne, obrazy i rzeźby.

Pozostałości romańskie (2 euro) obejmują bardzo dobrze zachowane pozostałości narteksu, czyli przedsionka przy frontowej ścianie dawnego kościoła romańskiego.

Romańska krypta (4 euro, dostępna po wcześniejszym umówieniu) z XI w. znajduje się pod chórem katedry i zbudowana została na planie małego kościoła. Prawdopodobnie miała służyć do przechowywania relikwii św. Guduli. Na jej ścianach można podziwiać rysunki, imiona i inskrypcje w języku łacińskim. 

OBCHODY 800-LECIA

Przez cały rok 2026 w katedrze odbywać się będą uroczystości kościelne, ale też koncerty, konferencje, wystawy i inne wydarzenia kulturalne. Warto się tam wybrać 5 kwietnia o 12.30, by z okazji Wielkanocy posłuchać koncertu dzwonów – karylionów.
Popularnością cieszy się spektakl immersyjny Luminiscence: www.luminiscence.com/bruxelles. Dokładny program całorocznych obchodów znajduje się na stronie katedry: www.cathedralisbruxellensis.be.


Agnieszka Strzałka