Symbol początku i odrodzenia, wiosny i słońca, życia i płodności. Choć z pozoru zwykłe i kruche, w wielu mitologiach symbolizuje początek wszechświata – z „kosmicznego jaja” miał się wykluć kosmos, boski stwórca i ład z chaosu. Narodziny nowego życia powstającego z jajka kojarzono z wiecznym odradzaniem się sił natury. Nic dziwnego zatem, że i współcześnie wracamy do tego symbolu.

W STAROŻYTNYM EGIPCIE

W starożytnym Egipcie, według jednej z wersji mitu o stworzeniu świata, bóg słońca Ra (lub w innych wersjach bóg Amon) wykluł się z jaja złożonego przez bóstwo pod postacią gęsi, zwane Wielkim Gęgaczem. W chwili pęknięcia skorupki tego jaja światło oddzieliło się od ciemności, a chaos zaczął ustępować uporządkowanemu wszechświatowi. Dźwięk pękającego jaja uznawano za pierwszy, jaki kiedykolwiek wybrzmiał w kosmosie. W innej wersji to bóg mądrości i pisma Thot złożył jajo, z którego narodził się świat. Egipcjanie wierzyli, że na początku istniał tylko pierwotny ocean chaosu, Nun, z którego wyłoniło się życie – właśnie pod postacią jaja. 

Ale jajo było w egipskiej mitologii także symbolem zmartwychwstania. W tekstach odnalezionych w sarkofagach zmarły był często porównywany do pisklęcia wewnątrz jaja, które musi przebić skorupę, aby narodzić się w zaświatach. Jajka miały również znaczenie praktyczne i magiczne. Skorupek strusich jaj używano jako naczyń, ale też jako amuletów chroniących przed złem. Z kolei w medycynie egipskiej jaja różnych ptaków wykorzystywano jako składniki maści i lekarstw, wierząc w ich regeneracyjną moc.

Tradycja malowania jajek ma swoje korzenie między innymi w starożytnym Egipcie. Już tysiące lat temu Egipcjanie podczas wiosennego święta Sham el-Nessim, obchodzonego zresztą do dziś, zawieszali farbowane jajka w świątyniach jako symbole odradzającego się życia oraz z prośbą o pomyślność.

W MITOLOGII GRECKIEJ 

Jajko pojawia się tu w dwóch kluczowych kontekstach: jako początek całego wszechświata oraz jako element skandalizujących romansów bogów. W nurcie mistycznym zwanym orfizmem jajo było fundamentem istnienia. Na początku Chronos (Czas) stworzył z eteru srebrzyste jajo. Z niego właśnie wykluł się pierwotny bóg Fanes (znany też jako Eros lub Protogonos), który był istotą obupłciową o złotych skrzydłach. Gdy jajo pękło, jego górna część stała się Niebem (Uranosem), a dolna Ziemią (Gają). 

W greckich wierzeniach jajo było atrybutem Afrodyty – bogini miłości i płodności. Zeus, chcąc uwieść królową Sparty, Ledę, przybrał postać pięknego łabędzia. W efekcie tego zbliżenia Leda zniosła jedno lub dwa jaja, z których wykluli się: Helena Trojańska, uznawana za najpiękniejszą kobietę świata, oraz Dioskurowie – nierozłączni bracia bliźniacy Kastor i Polluks. 

Dla Greków jajko było nie tylko symbolem, ale i ważnym elementem kultury. Jaja często składano do grobów jako symbol życia, które trwa po śmierci, lub jako pokarm dla dusz. Słynny lekarz Hipokrates uważał jajka za niezwykle odżywcze i zalecał je jako lek na wzmocnienie organizmu. Ciekawostką jest, że grecki matematyk Pitagoras i jego uczniowie zakazywali jedzenia jaj, ponieważ wierzyli w reinkarnację (metempsychozę). Uważali, że jajko to zarodek życia, a jego zjedzenie mogłoby przerwać drogę jakiejś duszy do odrodzenia.

W WIERZENIACH CHIŃSKICH 

Według chińskich mitów na samym początku nie było nic poza nieprzeniknioną ciemnością i chaosem, który przybrał formę gigantycznego jaja. W jego wnętrzu wymieszały się dwie pierwotne siły: Yin (ciemność, żeńskość, chłód) oraz Yang (światło, męskość, ciepło). W samym centrum tego mieszającego się chaosu zaczął formować się pierwszy byt – olbrzym Pangu. Pangu spędził wewnątrz jaja 18 tys. lat, rosnąc i dojrzewając. Kiedy w końcu się obudził, poczuł, że wewnątrz skorupy jest mu za ciasno. Jednym potężnym uderzeniem topora (lub według innych wersji – ruchem ramion) rozbił skorupę. W chwili pęknięcia nastąpił podział: lżejsze i czystsze elementy (Yang) uniosły się do góry, tworząc Niebo, a cięższe i mętne (Yin) opadły na dół, tworząc Ziemię. 

Tradycja nakazuje obdarować bliskich i przyjaciół zabarwionymi na czerwono jajkami, gdy urodzi się dziecko. Jajka muszą się też znaleźć w posagu panny młodej. W ludowych rytuałach natomiast jajka były używane do pozbywania się negatywnej energii.

CO NA TO SŁOWIANIE?

W słowiańszczyźnie jajko było symbolem o potężnej mocy magicznej i ochronnej. Dla naszych przodków nie było ono jedynie pokarmem, lecz żywym talizmanem, który miał zapewniać łączność ze światem bogów i duchami przodków. W wierzeniach nierozerwalnie łączono je z bogiem wiosennej płodności i miłości – Jariłą. Wierzono, że wiosną jajo „otwiera” ziemię, uwalniając zablokowane przez zimę soki żywotne. 

Słowianie wierzyli, że dusze zmarłych jesienią odlatują do rajskiej krainy – Wyraju, a wiosną powracają wraz z ptakami. Podczas świąt takich jak Radosznica (wiosenne zaduszki) czy Dziady (jesienne zaduszki) zanoszono farbowane na czerwono jajka na groby. Skorupki jajek kruszono i rozsypywano na mogiłach, by „nakarmić” dusze przodków i zapewnić sobie ich przychylność. Na słowiańskich pisankach malowano symbole słońca (kołowroty), grabki (symbol deszczu) i jodełki (symbol drzewa życia), aby wzmocnić ich magiczne działanie.

Jajko pełniło funkcję tarczy przed złymi mocami. Zakopywano je pod progiem nowo wznoszonej chaty, aby chroniło domowników przed „złym spojrzeniem” i demonami. Wierzono, że przerzucenie jajka przez dach płonącego domu może zatrzymać ogień. Przeciągano jajko po grzbiecie bydła wypędzanego pierwszy raz na wypas, aby zwierzęta były zdrowe i krągłe. Istniały wierzenia, że rzucanie jajkiem na skrzyżowaniu dróg może pomóc w pozbyciu się pecha lub „przekazaniu” choroby komuś innemu, dlatego znalezienie tam jajka uważano za zły znak.

Aby zapewnić sobie obfite plony, rolnicy zakopywali skorupki jajek w pierwszej bruździe podczas orki. Miało to „zapłodnić” ziemię i sprawić, by ziarno było tak pełne i zdrowe jak wnętrze jaja. Skorupki zakopane pod drzewami owocowymi miały zapewnić obfite plony. Podawano je także zwierzętom hodowlanym, by dobrze się mnożyły.

W medycynie ludowej istniał rytuał „zamawiania” lub „wyciągania” choroby jajkiem. Znachorka przesuwała surowe jajo nad ciałem chorego, wypowiadając zaklęcia. Wierzono, że jajo – jako czysta siła życiowa – wchłonie chorobę, czy też złe uroki, do swojego wnętrza. Następnie jajo rozbijano i sprawdzano wygląd żółtka, co służyło do diagnozy.

W APOKRYFACH 

Jajko jest tak ważnym symbolem w wierzeniach i kulturze, że nie mogło nie pojawić się w opowieściach związanych z religią chrześcijańską. Według jednej z apokryficznych historii Maria Magdalena, biegnąc do uczniów z nowiną o zmartwychwstaniu Jezusa, spotkała Poncjusza Piłata. Ogłosiła mu, że Chrystus żyje, ale namiestnik wyśmiał ją, mówiąc, że już prędzej jajko w jej koszyku stanie się czerwone. W tym samym momencie jajko, które trzymała, zmieniło barwę na krwistoczerwoną. 

Istnieje też wersja popularna w Kościele prawosławnym, według której Maria Magdalena udała się do Rzymu przed oblicze cesarza Tyberiusza, aby zaprotestować przeciwko niesprawiedliwemu wyrokowi Piłata i ogłosić zmartwychwstanie Jezusa. Ofiarowuje władcy białe jajko z dobrą nowiną, a cesarz – niedowiarek – przekonuje się, że jajko zmienia kolor na czerwony, co ma być potwierdzeniem słów Marii Magdaleny. Oczywiście nieprzypadkowo jest to jajko w kolorze czerwonym: symbolizuje ono zwycięstwo życia nad śmiercią 
(pisklę przebijające skorupkę jak Chrystus wychodzący z grobu) i krew przelaną dla zbawienia ludzi. Dodatkowo opowieść ta wyjaśnia pochodzenie tradycji barwienia jajek w czasie wielkanocnym. 

W POLSKICH WIERZENIACH LUDOWYCH 

W polskiej tradycji ludowej istnieje kilka opowieści, które wyjaśniają tradycję zdobienia jajek i powszechność tego obyczaju na całym świecie. Według ludowych wierzeń to sama Maryja była „autorką” pierwszych zdobionych jajek. Miała przynieść Piłatowi w darze pomalowane na różne kolory jajka, aby zmiękczyć serce namiestnika i zachwycić jego dzieci. W ten sposób chciała wybłagać życie dla swojego Syna. I choć podarunek nie przyniósł zamierzonego rezultatu, miał wyjaśniać zwyczaj dekorowania jajek i dzielenia się pisankami na Wielkanoc. Inna wersja mówi o łzach Maryi pod krzyżem, które, spadając na jajka, tworzyły na nich kolorowe wzory.


We wszystkich wierzeniach i kulturach jajko było symbolem życia i nieśmiertelności. Niemal zawsze łączyło dwa światy: widzialny (skorupka) i niewidzialny – ukryty potencjał życia (wnętrze). Popularność tego symbolu wynika z jego uniwersalności. Idealny kształt geometryczny jajka symbolizuje doskonałość natury, co splata się z nadzieją, bo nawet w martwym z pozoru przedmiocie drzemie życie. A w tym wszystkim mamy odwieczną cykliczność – narodziny, śmierć i ponowne odrodzenie. 


Sylwia Maj