Wiele polskich rodzin żyje i pracuje w Belgii, posiada majątek w dwóch państwach i utrzymuje silne więzi zarówno z krajem pochodzenia, jak i z krajem zamieszkania. W chwili śmierci bliskiej osoby pojawia się zasadnicze pytanie: które państwo jest właściwe do przeprowadzenia postępowania spadkowego – Polska czy Belgia? Odpowiedź nie zależy wyłącznie od obywatelstwa zmarłego ani od miejsca położenia majątku. Kluczowe znaczenie ma pojęcie zwykłego miejsca pobytu.

Podstawa prawna – rozporządzenie spadkowe UE

Zasady ustalania właściwości w sprawach spadkowych między państwami Unii Europejskiej reguluje Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 650/2012. Akt ten obowiązuje zarówno w Polsce, jak i w Belgii, i wprowadza jednolite reguły dla spraw o charakterze międzynarodowym.

Zasadą ogólną jest, że właściwe do prowadzenia całego postępowania spadkowego jest państwo, w którym zmarły miał swoje ostatnie zwykłe miejsce pobytu. Oznacza to, że jedno państwo prowadzi postępowanie dotyczące całości spadku – nawet jeśli majątek znajduje się w różnych krajach.

Zwykłe miejsce pobytu 

Nie jest ono tożsame z meldunkiem ani formalną rejestracją administracyjną. To pojęcie oceniane na podstawie całokształtu okoliczności życiowych danej osoby. Pod uwagę brane są między innymi: długość i stabilność pobytu w danym państwie; miejsce wykonywania pracy; położenie najbliższej rodziny; miejsce opłacania podatków i ubezpieczeń; posiadanie nieruchomości; uczestnictwo w życiu społecznym; zamiar pozostania lub powrotu do innego kraju. Sądy i notariusze analizują, gdzie znajdowało się rzeczywiste centrum interesów życiowych zmarłego.

Przykład transgraniczny: Polska – Belgia

Wyobraźmy sobie następującą sytuację. Obywatel Polski od kilkunastu lat mieszka i pracuje w Brukseli. Tam znajduje się jego rodzina, tam płaci podatki i prowadzi codzienne życie. W Polsce posiada jednak mieszkanie odziedziczone po rodzicach. W takim przypadku postępowanie spadkowe będzie co do zasady prowadzone w Belgii, ponieważ tam znajdowało się jego zwykłe miejsce pobytu. Belgijski notariusz będzie właściwy do zajęcia się całością spadku – również nieruchomością położoną w Polsce. 

Odwrotna sytuacja może dotyczyć osoby, która przebywa w Belgii wyłącznie czasowo, np. w ramach kilkuletniego kontraktu, podczas gdy jej rodzina, dom i zasadnicze centrum życia pozostają w Polsce. Wówczas możliwe jest uznanie, że zwykłe miejsce pobytu nadal znajduje się w Polsce, mimo wykonywania pracy za granicą. Każdy przypadek wymaga indywidualnej analizy.

Pracownicy delegowani

W odniesieniu do pracowników delegowanych kluczowe znaczenie ma charakter pobytu. Jeżeli: pobyt w Belgii ma charakter czasowy; pracownik pozostaje objęty polskim systemem ubezpieczeń; rodzina i główne więzi życiowe znajdują się w Polsce; istnieje wyraźny zamiar powrotu po zakończeniu kontraktu – wówczas zwykłe miejsce pobytu może nadal być zlokalizowane w Polsce. Jeżeli jednak delegowanie przekształca się w długotrwałe osiedlenie, a centrum życia rodzinnego i zawodowego realnie przenosi się do Belgii, ocena może być odmienna.

Pracownicy organizacji międzynarodowych i instytucji unijnych

Szczególne trudności interpretacyjne pojawiają się w przypadku pracowników instytucji unijnych, takich jak Komisja Europejska czy Parlament Europejski. Osoby te często: podlegają odrębnemu systemowi podatkowemu; są objęte systemem ubezpieczeń Unii Europejskiej; korzystają ze specjalnego statusu administracyjnego. Status ten nie oznacza jednak automatycznie, że ich zwykłe miejsce pobytu nie znajduje się w Belgii. Jeżeli pracownik unijny od wielu lat mieszka w Brukseli z rodziną, dzieci uczęszczają do lokalnych szkół, a życie osobiste i społeczne koncentruje się w Belgii, wówczas to właśnie Belgia może zostać uznana za państwo właściwe do prowadzenia postępowania spadkowego. Kluczowa pozostaje analiza realnego centrum życia, a nie wyłącznie formalny status zatrudnienia.

Jurysdykcja a prawo właściwe

Należy odróżnić dwa pojęcia: jurysdykcję (czyli które państwo prowadzi postępowanie) oraz prawo właściwe (czyli jakie przepisy będą stosowane przy podziale spadku).

Rozporządzenie unijne umożliwia dokonanie w testamencie wyboru prawa państwa, którego zmarły był obywatelem, np. prawa polskiego. W praktyce może to oznaczać sytuację, w której postępowanie prowadzone jest w Belgii, ale zastosowanie znajdują przepisy prawa polskiego.

Dlaczego prawidłowe ustalenie właściwości jest tak istotne?

Między systemem polskim a belgijskim istnieją istotne różnice w zakresie: 
zasad dziedziczenia ustawowego; 
ochrony części obowiązkowej dla najbliższych; 
odpowiedzialności za długi spadkowe; 
formalności notarialnych; 
kosztów postępowania. 

Dodatkowo podatek spadkowy ustalany jest według odrębnych zasad i często zależy od miejsca położenia majątku. Nieprawidłowe ustalenie właściwego państwa może prowadzić do opóźnień, dodatkowych kosztów oraz sporów między spadkobiercami.

Wnioski

W sprawach spadkowych pomiędzy Polską a Belgią decydujące znaczenie ma nie obywatelstwo, lecz ostatnie zwykłe miejsce pobytu zmarłego – rozumiane jako rzeczywiste centrum jego życia. 

W przypadku osób żyjących „między dwoma krajami”, pracowników delegowanych oraz pracowników instytucji międzynarodowych konieczna jest pogłębiona analiza sytuacji rodzinnej i zawodowej.

Świadome zaplanowanie kwestii spadkowych – w szczególności poprzez sporządzenie testamentu uwzględniającego element transgraniczny – pozwala uniknąć niepewności prawnej i chroni interesy bliskich.


Agnieszka Sità
prawnik w ASBL Trampolina,
współpracownik Kancelarii Notarialnej w Brukseli
www.trampolina.be